Viêm khớp cùng đòn vai: Can thiệp xâm lấn tối thiểu, hiệu quả tối đa

Viêm khớp cùng đòn vai là một thực thể lâm sàng phổ biến gây đau vai và hạn chế vận động, đòi hỏi cách tiếp cận đích thực giữa phác đồ bảo tồn và can thiệp xâm lấn tối thiểu. Bài viết này khởi động bằng cách làm rõ định nghĩa và cơ chế bệnh học, từ đó phân tích vai trò của chẩn đoán sớm bằng các công cụ cận lâm sàng như siêu âm và MRI, nhằm mục tiêu tối ưu hóa lựa chọn điều trị dựa trên tình trạng tổn thương và nguy cơ biến chứng. Người đọc sẽ được dẫn dắt qua hành trình đánh giá lâm sàng với các dấu hiệu điển hình và phạm vi vận động bị giới hạn, cùng với sự thẩm định của các phương pháp điều trị hiện đại: từ các chiến lược bảo tồn như vật lý trị liệu và quản lý đau đa mô thức, đến các kỹ thuật tiêm tại khớp và can thiệp nội soi. Đáng chú ý là phần thảo luận về nguyên tắc điều trị tối ưu với can thiệp tối thiểu, cân bằng giữa hiệu quả và an toàn, cùng các bước chuẩn bị, kỹ thuật và tiêu chuẩn an toàn khi tiến hành can thiệp tại khớp cùng đòn vai và nong khớp vai. Bên cạnh đó, bài viết sẽ xem xét khi nào cần can thiệp xâm lấn tối thiểu trong trường hợp tổn thương nặng, các phương pháp tái tạo và cố định ít xâm lấn, cũng như các yếu tố hậu phẫu và quản lý đau để đảm bảo hồi phục chức năng tối ưu cho người bệnh. Trong khuôn khổ này, chúng ta sẽ cùng khám phá cách xây dựng chương trình chăm sóc toàn diện, từ vật lý trị liệu sau thủ thuật đến giáo dục bệnh nhân và theo dõi tiến triển kết quả với sự cắt nghĩa rõ ràng về an toàn và hiệu quả điều trị. Viêm khớp cùng đòn vai không chỉ là một chẩn đoán y khoa mà còn là một thử thách về tối ưu hóa chất lượng cuộc sống cho người bệnh, được hiện thực hóa qua từng quyết định lâm sàng có căn cứ khoa học và thiện chí chăm sóc.

Định nghĩa và cơ chế bệnh học

Định nghĩa viêm khớp cùng đòn vai

Viêm khớp cùng đòn vai (AC joint arthritis) là một tình trạng viêm, thoái hóa hoặc tổn thương ở khớp giữa đầu ngoài xương đòn và mỏm cùng vai (acromion). Khớp này đóng vai trò là một liên kết tự nhiên giữa xương đòn và xương vai, giúp ổn định khung vai và tham gia điều hòa chuyển động của xương vai so với xương đòn. Các nguyên nhân phổ biến bao gồm thoái hoá khớp do tuổi tác, chấn thương cấp hoặc bán cấp (ví dụ chấn thương va chạm, té ngã), quá tải vận động ở vận động viên hoặc người làm việc với sức nặng qua đầu vai, và rối loạn viêm như viêm gân quanh khớp (tendinopathy) lan rộng. Trong thực hành lâm sàng, AC khớp có thể bị viêm hoặc tổn thương do chấn thương kín (blowout) gây đau khu trú tại vùng ngoài đòn vai, đau tăng khi nâng cao tay và khi sờ nắn vùng cụm mỏm cùng vai. Tình trạng này có thể diễn tiến âm thầm hoặc cấp tính và thường phối hợp với các bất thường ở các cấu trúc quanh khớp như gân n ECU (gân cơ xoay) và bao khớp rộng hơn.

Viêm khớp cùng đòn vai được xem là một trong các nguyên nhân gây đau vai phổ biến ở người trẻ tham gia hoạt động thể thao và ở nhóm người lao động nặng vùng vai. Theo các khuyến cáo lâm sàng hiện nay, chiến lược điều trị tối ưu nhấn mạnh vào can thiệp xâm lấn tối thiểu (minimally invasive) nhằm giảm đau, cải thiện vận động và rút ngắn thời gian hồi phục, đồng thời preserve tối đa cấu trúc giải phẫu tự nhiên. Định nghĩa chính xác của AC joint arthritis cần dựa trên hội chứng lâm sàng kết hợp với hình ảnh học (siêu âm, MRI) và đặc biệt là phân biệt với các tổn thương kẽ vai khác như viêm màng hoạt dịch khớp cổ vai, rách gân vai hoặc viêm bao quanh khớp cổ vai khiến nhầm lẫn trong chẩn đoán.

Sinh lý bệnh và các yếu tố nguy cơ

Sinh lý bệnh của viêm khớp cùng đòn vai liên quan đến sự mất cân bằng giữa yếu tố bảo tồn và sự phá hủy cấu trúc khớp tại khớp AC. Các cơ chế phổ biến bao gồm:

• Thoái hóa khớp do tuổi tác: tăng thoái hóa sợi sụn và men rạn ở đầu ngoài xương đòn và mỏm cùng vai, dẫn đến đau và giới hạn vận động.
• Viêm nhiễm và viêm hoạt dịch: xung huyết, phù nề và tăng sinh mô hoạt dịch quanh khớp làm tăng áp lực và đau khi vận động.
• Chấn thương lặp đi lặp lại hoặc chấn thương cấp: các tác động lật đổ hoặc tác động đòn làm xốc khớp AC, gây rách sụn khớp hoặc dãn dây chằng làm mất ổn định.
• Rối loạn cơ sinh học và yếu tố cơ: yếu cơ quanh vai (ví dụ cơ rãnh delta, cơ rota cuff) làm tăng tải trọng lên khớp AC và dễ gây tổn thương theo thời gian.
• Yếu tố viêm và hệ thống: bệnh viêm khớp dạng thấp, thoái hóa khớp và các tình trạng viêm mạn tính có thể ảnh hưởng đến khớp AC.
• Hoạt động thể thao và nghề nghiệp: các vận động viên nắm đòn hoặc chơi thể thao có va chạm cao ở vùng vai (nhân vật như bóng chuyền, bóng bầu dục, võ thuật) có nguy cơ cao bị tổn thương AC do tác động trực tiếp hoặc giằng kéo ở khu vực này.
• Yếu tố cơ địa và giới tính: nam giới trẻ và người trẻ có khả năng gặp chấn thương AC sau các tai nạn thể thao nhiều hơn so với nhóm khác, nhưng ở người lớn tuổi, thoái hóa là yếu tố chủ đạo.

Các yếu tố nguy cơ có thể được phân tích chi tiết:

• Tuổi và mức độ thoái hóa sụn khớp AC, độ dày men xương và sự xói mòn của sụn viền.
• Mức độ hoạt động thể thao và nghề nghiệp đòi hỏi tần suất và cường độ vận động ở vai cao.
• Tiền sử chấn thương vai hoặc AC joint trong quá khứ, đặc biệt những tổn thương liên quan đến Dây chằng acromioclavicular và coracoclavicular.
• Tình trạng viêm hệ thống hoặc bệnh nền như bệnh tự miễn, đái tháo đường, hoặc béo phì, có thể làm tăng nguy cơ viêm nhiễm và tái phát.

Khía cạnh sinh lý bệnh cho thấy AC joint là một khớp có cấu trúc liên kết bền chặt nhưng vẫn nhạy cảm với tải trọng và tác động cơ học. Việc chẩn đoán phân biệt giữa đau AC joint và các mức đau khu trú ở vùng vai còn đòi hỏi đánh giá cận lâm sàng và hình ảnh học để đảm bảo đúng chẩn đoán và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp. Trong khuôn khổ quản lý tổng thể, hiểu rõ cơ chế bệnh học và yếu tố nguy cơ giúp bác sĩ lựa chọn được chiến lược can thiệp tối ưu, từ bảo tồn đến can thiệp xâm lấn tối thiểu hoặc phẫu thuật ít xâm lấn khi cần thiết, đồng thời giảm thiểu biến chứng và tối ưu hóa hồi phục chức năng cho người bệnh.

Chẩn đoán và đánh giá lâm sàng

Dấu hiệu lâm sàng điển hình

Khi nghi ngờ viêm khớp cùng đòn vai (ACJ arthritis), dấu hiệu lâm sàng điển hình thường xuất hiện ở người dưới 50–60 tuổi hoặc ở vận động viên có tiền sử chấn thương hoặc quá tải vùng vai. Các dấu hiệu chủ đạo gồm:

• Đau tại khớp cùng đòn vai, có thể tăng khi nâng, đẩy hoặc xoay vai; đau khu trú ở khe giữa đầu xương đòn và mỏm cùng vai hoặc lan dọc theo bờ ngoài xương đòn.
• Đau khu trú khi ấn lên vùng ACJ hoặc khi vận động cơ delta trước và cơ rộng ngoài. Đau có thể lan lên cổ và ngày càng tăng khi hoạt động kéo mở hoặc nâng cánh tay ở góc độ 90–120 độ.
• Cứng khớp và đau khi thực hiện các động tác ép-bóp ở vùng ACJ, đặc biệt khi đưa vai ra sau hoặc đưa tay ra trước trong tình trạng rối loạn chức năng san bằng cơ cấu khớp.
• Cảm giác mất ổn định hoặc "lục cục" âm thanh khi di chuyển khớp, mặc dù tiếng động có thể ít hoặc không có ở ACJ so với một số khớp vai khác.
• Đau ban đêm và đau khi nghỉ ngơi có thể xuất hiện ở giai đoạn nặng hoặc khi thoái hóa kèm với trật khớp tái phát.

Các triệu chứng khác liên quan cần đánh giá:

• Đau vai cục bộ hoặc khu trú, đau lan ra phía cổ hoặc bả vai tùy mức độ.

• Biểu hiện viêm tại khớp, như sưng nhẹ hoặc giới hạn vận động, nhưng số lần nhận thấy sưng rõ ít gặp hơn so với viêm khớp dạng hoạt dịch cổ điển.

• Yếu tố kích hoạt: chấn thương do ngã, chấn thương quá tải liên tục (ví dụ nâng vật nặng, chơi các môn thể thao đối kháng hoặc tăng cường hoạt động kéo căng vai).

• Lâm sàng cần phân biệt với viêm khớp vai (glenohumeral), viêm bao gân rotator cuff, viêm khớp mỏm trên xương đòn và các nguyên nhân gây đau vai trên khu trú khác.

Cử chỉ và phạm vi vận động bị giới hạn

Đánh giá chức năng vận động vai có vai trò quan trọng trong chẩn đoán ACJ. Cụ thể:

• Phạm vi vận động ở phía cổ trên: giới hạn khi nâng vai lên và kéo cổ sang bên đối diện. Đối chiếu với đau khi khép vai hoặc tăng áp lực lên ACJ khi thực hiện abduction và flexion ở khoảng 90–120 độ.

• Động tác ép-bóp (compression/axial loading) ở vùng ACJ: áp lực trực tiếp lên ACJ gây đau, có thể giúp phân biệt ACJ với các tổn thương cạnh khớp khác.

• Động tác “cross-body adduction” hoặc kéo vai về phía giữa ngực (horizontal adduction và axial loading) có thể kích hoạt đau ở ACJ.

• Đánh giá cử động xoay ở cổ và vai trên nền đau tại ACJ để loại trừ yếu tố liên quan tới cơ delta hoặc rotator cuff.

• Kiểm tra vận động hai bên để so sánh và đánh giá mức độ giới hạn, đồng thời theo dõi sự cải thiện hoặc tồi đi sau can thiệp bảo tồn hoặc phẫu thuật ít xâm lấn.

• Thăm khám thần kinh và động mạch tại vùng cổ- vai trên để loại trừ các yếu tố nuốt cổ hoặc chèn ép dây thần kinh cánh tay nếu có đau lan sâu hoặc yếu cơ.

Cận lâm sàng và vai trò của siêu âm, MRI

• Siêu âm (US): là công cụ hữu ích và sẵn có để đánh giá ACJ và các cấu trúc quanh khớp. US cho phép:

  • Đánh giá tổn thương sụn và khớp sụn liên quan, phát hiện khối thoáng khí hoặc hẹp khe, lắng đọng canxi ở ACJ.
  • Phát hiện viêm bao hoạt dịch quanh ACJ, tăng âm mô mềm quanh khớp, phù nề mềm tại vùng đầu xương đòn hoặc mỏm cùng vai.
  • Hỗ trợ thủ thuật như chọc hút hoặc tiêm tại khớp dưới hướng dẫn siêu âm với độ chính xác cao.

• Căng thẳng MRI (Magnetic Resonance Imaging): cho phép đánh giá chi tiết khớp cùng đòn vai và các cấu trúc liên quan, bao gồm:

  • Phân biệt viêm khớp, thoái hóa sụn, hẹp khe ACJ, thoát vị hoặc lệch bề mặt khớp.
  • Đánh giá tổn thương phần mềm quanh khớp: bao hoạt dịch, sụn bánh men, dây chằng và cơ quanh vai.
  • Xác định yếu tố có thể kèm theo như thoái hóa rotator cuff hoặc viêm gân, tụ máu hoặc vỡ sụn khớp nếu có.

• Xét nghiệm hình ảnh bổ sung khi cần thiết:

  • X-quang cổ – vai thẳng và nghiêng để đánh giá cấu trúc xương, chiều cao khe ACJ, hoặc bất thường bề mặt khớp.
  • Năng lực cận lâm sàng như xét nghiệm đánh giá viêm (CRP, ESR) khi nghi ngờ yếu tố viêm nhiễm hoặc nhiễm trùng khớp, nhưng thường hiếm gặp ở ACJ non nhiễm trùng.

• Vai trò của hình ảnh trong định hướng điều trị:

  • US và MRI giúp phân biệt ACJ với các nguyên nhân đau vai trên như viêm gân rotator cuff hoặc viêm bao hoạt dịch cổ vai, từ đó xác định can thiệp tối ưu (bảo tồn, tiêm trong khớp, hoặc phẫu thuật ít xâm lấn).
  • Đánh giá mức độ tổn thương và phù hợp với theo dõi tiến triển sau điều trị bảo tồn hoặc can thiệp tối thiểu.

Nguyên tắc điều trị tối ưu với can thiệp tối thiểu

Khuyến nghị thăm khám và theo dõi theo guideline

• Mục tiêu: Xác định sớm người bệnh có chỉ định can thiệp tối thiểu và theo dõi tiến triển bằng các tiêu chí lâm sàng và hình ảnh, tối ưu hóa thời gian hồi phục và giảm biến chứng.
• Chỉ định thăm khám ban đầu: Đau và giảm vận động ở vùng vai – gai, đau khu trú tại khớp cùng đòn vai khi hoạt động, giới hạn vận động của khớp vai, đau gia tăng khi nâng cao hoặc xoay ngoài, kèm cử chi hạn chế hoạt động.
• Khung đánh giá lâm sàng theo guideline:
  • Đánh giá chức năng vai bằng thang điểm chuẩn (ví dụ: Constant-Murley, UCLA shoulder score hoặc ASES).
  • Cận lâm sàng cần thiết: X-quang cổ tay, khớp vai và khớp cổ – vai để loại trừ tổn thương kèm; siêu âm động mạch vành hoặc MRI khi nghi ngờ tổn thương mềm hoặc sụn; siêu âm khớp và nội soi chẩn đoán nếu cần.
• Theo dõi sau can thiệp tối thiểu:
  • Đánh giá lâm sàng định kỳ 2–6 tuần và 3–6 tháng sau can thiệp, sau đó theo lịch điều trị từng trường hợp.
  • Theo dõi biến chứng và đáp ứng điều trị: đau kéo dài quá 6–8 tuần sau tiêm hoặc sau can thiệp nội soi; tái phát đau hoặc hạn chế vận động nghi ngờ tái phát hoặc tiến triển tổn thương.

Điều chỉnh bảo tồn: vật lý trị liệu, giảm đau đa mô thức

• Vật lý trị liệu (VLT):
  • Chương trình cá nhân hóa dựa trên độ nặng của triệu chứng, giai đoạn bệnh và mục tiêu hồi phục.
  • Giai đoạn khởi động: giảm đau và cho phép phạm vi vận động tối ưu với bài tập giãn tổng hợp, kiểm soát trong phạm vi đau.
  • Giai đoạn tăng cường: tăng cường cơ quanh vai (supraspinatus, infraspinatus, teres minor, subscapularis), cải thiện cơ cơ trụ và ổn định scapula.
  • Bổ sung bài tập chức năng và hoạt động hàng ngày, quay trở lại thể thao theo từng nhịp độ.
• Đa mô thức giảm đau:
  • Sử dụng kết hợp gồm điều chỉnh hoạt động, cold/heat therapy, điện hình thế (TENS), và các phương pháp giảm đau toàn diện.
  • Thuốc nền theo chỉ định bác sĩ: NSAIDs ngắn hạn khi đau cấp, điều chỉnh theo tình trạng dạ dày thận; khi cần, thay thế bằng các molécules khác theo guideline và tương tác thuốc.
• Điều chỉnh tư thế và học động cơ: sửa thói quen nâng vật nặng, tư thế gồng vai, và tối ưu cơ ổn định scapula để giảm áp lực lên khớp cùng đòn vai.

Tiêm tại khớp cùng đòn vai: chỉ định, kỹ thuật và an toàn

• Chỉ định:
  • Đau mạn tính liên quan đến viêm khớp cùng đòn vai mà không đáp ứng với điều trị bảo tồn tối thiểu trong 6–12 tuần.
  • Giảm đau và cải thiện vận động ngắn hạn để chuẩn bị cho liệu pháp vật lý trị liệu hoặc trước khi quyết định can thiệp xâm lấn tối thiểu khác.
• Kỹ thuật tiêm:
  • Tiêm corticosteroid nội khớp có thể được xem xét để giảm viêm và đau; liều tối ưu và tần suất phải tuân thủ guideline và tình trạng nhiễm trùng, tăng đường huyết ở bệnh nhân tiểu đường.
  • Có thể phối hợp với tiêm huyết thanh bổ sung hoặc tiêm chất nền thủy tinh để cải thiện bôi trơn và giảm đau trong trường hợp chỉ định.
  • Dẫn tiêm bằng ultrasound để tăng độ an toàn và chính xác, hạn chế biến chứng như chọc phải mạch máu hoặc dây thần kinh.
• An toàn và chống chỉ định:
  • Chống chỉ định tiêm khi có nhiễm khuẩn tại chỗ, nhiễm khuẩn toàn thân hoặc dị ứng với thành phần thuốc.
  • Theo dõi nguy cơ nhiễm khuẩn, viêm khớp sau tiêm, và các biến chứng ngắn hạn như đau khu vực tiêm, bầm tím hoặc tăng đau tạm thời.

Can thiệp nội soi khớp vai và nong khớp vai

• Nguyên tắc chung: Áp dụng khi điều trị bảo tồn không thành công và khi hình ảnh xác định có tổn thương mềm hoặc hẹp khớp cổ đòn vai có thể được giải quyết bằng nội soi tối thiểu xâm lấn.

• Tiêu chí chỉ định:

  • Tổn thương sụn hoặc viêm màng bao quanh khớp, thoái hóa nhẹ đến vừa, kèm liệt vận động hoặc đau dai dẳng không kiểm soát bằng thuốc và VLT.
  • Nong khớp vai nhằm tối ưu không gian khớp, cải thiện phạm vi vận động và giảm đau khi nội soi tối thiểu.

• Kỹ thuật và an toàn:

  • Thủ thuật nội soi khớp vai và nong khớp được thực hiện dưới gây mê hoặc tê địa phương tùy trường hợp, với hệ thống vô trùng và thiết bị nội soi hiện đại.
  • Rủi ro bao gồm nhiễm khuẩn, tổn thương dây thần kinh hoặc mạch máu, đau sau phẫu thuật và cần chú ý quản lý hậu phẫu và chăm sóc vết mổ.
  • Theo dõi huyết áp, đường huyết và các yếu tố tiềm ẩn có thể ảnh hưởng đến phục hồi và an toàn phẫu thuật.

• Tài liệu tham khảo và hướng dẫn phổ biến: các guideline lâm sàng về quản lý viêm khớp vai và khớp đòn vai, các bài tổng quan hệ thống về can thiệp tối thiểu, tiêm nội khớp và phẫu thuật nội soi khớp vai, đều nhấn mạnh ưu điểm của can thiệp tối thiểu nhằm giảm đau, cải thiện vận động và rút ngắn thời gian hồi phục so với phẫu thuật mở.

• Ý nghĩa thực hành trong quản lý bệnh viện và đào tạo: áp dụng các nguyên tắc thăm khám, đánh giá, và lựa chọn can thiệp tối thiểu dựa trên bằng chứng hiện có; đảm bảo an toàn cho người bệnh bằng tuân thủ chuẩn thực hành và guideline; tăng cường năng lực đội ngũ qua đào tạo nội bộ về nội soi khớp và kỹ thuật tiêm siêu âm dưới hướng dẫn hình ảnh.

• Lưu ý an toàn và chất lượng chăm sóc: luôn cân nhắc và đánh giá rủi ro–lợi ích trước khi chọn can thiệp tối thiểu, cập nhật kiến thức từ các guideline quốc tế và khu vực, và ghi nhận dữ liệu theo dõi nhằm cải thiện chất lượng điều trị và kết quả hồi phục.

Can thiệp xâm lấn tối thiểu trong trường hợp tổn thương nặng

Khi nào chỉ định phẫu thuật ít xâm lấn

• Chuyển hóa từ điều trị bảo tồn sang phẫu thuật ít xâm lấn khi:
  • Đau dai dẳng hoặc tái phát vận động giới hạn dù đã tối ưu vật lý trị liệu và giảm đau đa mô thức trong tối thiểu 6–12 tuần.
  • Tổn thương cấu trúc khớp cùng đòn vai dẫn tới mất ổn định hoặc mất chức năng nghiêm trọng ảnh hưởng sinh hoạt và làm việc.
  • Có bằng chứng hình ảnh cho tổn thương đòi hỏi tái cấu trúc hoặc cố định mà không thể thực hiện bằng phẫu thuật mở to hoặc thay khớp cổ điển.
• Yếu tố được cân nhắc:
  • Tuổi thầy thuốc và kỳ vọng chức năng nghề nghiệp của patient.
  • Tình trạng mô mềm quanh khớp, chất lượng xương và nguy cơ tai biến với phẫu thuật xâm lấn tối thiểu.
  • Tiền sử bệnh toàn thân (đái tháo đường, nhiễm khuẩn, rối loạn đông máu) ảnh hưởng an toàn phẫu thuật.
• Các chỉ định cụ thể thường gặp cho phẫu thuật xâm lấn tối thiểu:
  • Tổn thương sụn và/hoặc xương vùng đầu ngoài xương đòn và mỏm cùng vai có khả năng được tái cấu trúc hoặc cố định bằng nội soi hoặc đường mổ nhỏ.
  • Đứt gân hoặc rách tổ chức mềm ở liên kết khớp, có thể được sửa chữa nội soi hoặc via khoang khớp với mục tiêu phục hồi ổn định và vận động.
  • Viêm khớp dạng thoái hóa tiến triển kèm trục vận động không còn đáp ứng điều trị bảo tồn.
• Phẫu thuật ít xâm lấn được ưu tiên hơn so với phẫu thuật mở khi:
  • Giảm thiểu tổn thương mô mềm, giảm đau và rút ngắn thời gian hồi phục.
  • Tăng cơ hội phục hồi chức năng với biến chứng tối thiểu và bảo toàn cấu trúc xương.
  • Có đủ kỹ thuật và trang thiết bị nội soi hoặc dụng cụ tái tạo để đạt kết quả tương đương phẫu thuật mở.

Các phương pháp tái tạo và cố định khớp vai ít xâm lấn

• Tái tạo khớp cùng đòn vai bằng nội soi:
  • Nội soi tái cấu trúc khớp đòn vai bằng đường vào qua khoang chậu vai hoặc mỏm cùng vai để sửa chữa hoặc tái tạo bao khớp, sụn và sợi chằng bị tổn thương.
  • Ưu điểm: ít tổn thương mô mềm, giảm đau sau mổ và thời gian hồi phục ngắn; giảm nguy cơ nhiễm khuẩn và xâm lấn thần kinh so với phẫu thuật mở.
  • Rủi ro/biến chứng: thiếu hụt đóng gỉ liền ghép, tái phát lỏng lẻo ổ khớp, đau kéo dài, dính mô mềm; cần đánh giá hình ảnh sau mổ để theo dõi.
• Nong khớp vai dưới hướng dẫn nội soi:
  • Nong khớp vai bằng dụng cụ đặc hiệu để làm rộng khe khớp, cải thiện vận động và giảm áp lực lên các cấu trúc bị tổn thương.
  • Ứng dụng trong trường hợp kẹt khớp hoặc kẹt cấu trúc mềm khu trú ở vùng đầu ngoài xương đòn.
  • Lợi ích: cải thiện phạm vi vận động, giảm đau; thời gian phục hồi nhanh hơn so với phẫu thuật mở.
• Tái tạo sụn và gieo sụn bằng kỹ thuật xâm lấn tối thiểu:
  • Sử dụng các kỹ thuật như làm phẳng, vá sụn hoặc gieo sụn tự thân/ghép để bảo tồn khớp và làm chậm tiến triển hư hại.
  • Được thực hiện qua đường vào nhỏ, ít tổn thương mô quanh khớp.
• Cố định khớp vai ít xâm lấn:
  • Sử dụng vít kim loại, bu lông hoặc dụng cụ neo đặc hiệu qua đường mổ nhỏ hoặc qua nội soi để tái lập ổn định khớp.
  • Các hệ thống neo cấu trúc gồm dây chun, buộc clip hoặc mảnh neo có thể được đặt qua đường rạch nhỏ hoặc qua đường vào nội soi.
  • Ưu điểm: ổn định ban đầu tốt, cho phép hồi phục vận động sớm; hạn chế phương pháp cố định mở rộng.
• Ghép xương hoặc ghép mô mềm qua đường mổ nhỏ:
  • Khi cần tái tạo mặt tiếp giáp xương hoặc bổ sung mô mềm bị mất, có thể sử dụng ghép xương tự thân hoặc ghép từ người cho, bằng đường vào tối thiểu.
  • Rủi ro liên quan đến ghép như thiếu máu ghép, nhiễm khuẩn, hoặc lệch hướng tích hợp.
• Các kỹ thuật kết hợp:
  • Trong trường hợp tổn thương phức tạp, có thể kết hợp nội soi với mini-open để tối ưu hóa phát hiện và sửa chữa đồng thời.
  • Kỹ thuật này tận dụng ưu thế của cả hai phương pháp, giảm thiểu diện tích vết mổ và tối đa hóa việc bảo tồn mô.

Lưu ý an toàn, biến chứng và quản lý hậu phẫu

• Lưu ý an toàn trước mổ:
  • Đánh giá tiền phẫu bằng chuẩn đoán hình ảnh (MRI, siêu âm khớp vai) và đánh giá chức năng lâm sàng.
  • Kiểm tra các yếu tố nhiễm khuẩn, tình trạng tiểu cầu/đông máu và tình trạng nội khoa đồng thời.
  • Chuẩn bị đường truyền, vô cảm và chuẩn bị thiết bị nội soi/điểm vào cho phẫu thuật ít xâm lấn.
• Trong và ngay sau phẫu thuật:
  • Theo dõi dấu hiệu sống và đau, phòng ngừa nhiễm khuẩn tại vết mổ và khớp.
  • Sử dụng thuốc kháng sinh cân đối và giảm đau phù hợp để cho phép vận động sớm.
  • Quản lý mô mềm quanh khớp để hạn chế phù nề và tổn thương mô mềm.
• Biến chứng có thể gặp:
  • Nhiễm khuẩn vết mổ, nhiễm khuẩn khớp, tổn thương thần kinh hoặc mạch quanh khớp.
  • Rò rỉ dịch, dính khớp, hạn chế vận động kéo dài hoặc đau tái phát.
  • Đôi khi cần sửa chữa bổ sung hoặc can thiệp lại do tụt ổ hoặc thoái hóa tiến triển.
• Quản lý hậu phẫu:
  • Chương trình vật lý trị liệu bắt đầu sớm, tùy thuộc vào kỹ thuật và tổn thương; mục tiêu là tăng phạm vi vận động, tăng cơ lực và kiểm soát ổ khớp.
  • Giám sát tiến triển hình ảnh và lâm sàng để đánh giá ổn định và chức năng khớp.
  • Tư vấn giáo dục bệnh nhân về hạn chế vận động, chăm sóc vết mổ và nhận biết dấu hiệu nhiễm khuẩn hoặc đau bất thường.
• Theo dõi dài hạn:
  • Đánh giá chức năng lâm sàng, phạm vi vận động và mức đau theo thang điểm chuẩn.
  • Cập nhật hình ảnh định kỳ để phát hiện sớm tái phát hoặc biến chứng về ổ khớp và cấu trúc quanh khớp.
  • Điều chỉnh chương trình hồi phục dựa trên đáp ứng cá nhân và nghề nghiệp của bệnh nhân.

Hồi phục chức năng và chăm sóc người bệnh

Chương trình vật lý trị liệu sau thủ thuật

• Mục tiêu và nguyên lý

  • Tối ưu hóa hồi phục chức năng vai bằng cách phục hồi cân bằng cơ học khớp cùng đòn vai, ổn định dây chằng và balancer cơ quanh vai.
  • Kết hợp giữa giảm đau, phục hồi phạm vi vận động (ROM), tăng cơ lực và cải thiện cơ động toàn cử động.

• Giai đoạn sớm (0–2 tuần sau thủ thuật)

  • Giảm đau và kiểm soát viêm: áp dụng lạnh 15–20 phút mỗi lần, 2–3 lần/ngày; dùng thuốc giảm đau theo chỉ định bác sĩ, ưu tiên NSAID hoặc acetaminophen khi chống chỉ định.
  • Giới hạn vận động thụ động và bán thụ động: ROM cổ tay, cổ vai, ổn định scapulothoracic; tránh vận động khớp vai nhiều trong thời điểm tổn thương.
  • Tập kích thích sợi cơ: co duỗi thụ động nhẹ, bài tập kích hoạt cơ toàn thân liên quan đến bàn tay, cổ vai và lưng trên để duy trì tư thế đúng.

• Giai đoạn phục hồi cơ bản (2–6 tuần)

  • Tăng ROM chủ động: bài tập ROM chủ động toàn bộ vai, nhấn mạnh đến sự phối hợp giữa rotator cuff và cơ quanh đòn.
  • Tăng cường cơ nhóm gốc vai (scapulohumeral rhythm): bài tập phẳng động, kéo căng cơ pectoralis và lưng trên để cải thiện ổn định scapula.
  • Bài tập đánh giá chức năng vai: tham gia vào chu trình chức năng hàng ngày và hoạt động nghề nghiệp phù hợp với tình trạng phục hồi.

• Giai đoạn tăng cường và trở lại hoạt động (6–12 tuần)

  • Tăng cường cơ quanh khớp vai: tập tạ nhẹ, siết cơ cốt lõi và cơ relevan; nhắm vào supraspinatus, infraspinatus, teres minor, subscapularis cùng cơ cầu vai.
  • Tập chức năng vận động phức tạp: nâng, đẩy, kéo theo hướng tuần tự, đảm bảo an toàn khớp và bảo tồn tư thế đúng.
  • Đánh giá đáp ứng: kiểm tra phạm vi vận động, sức mạnh và chức năng cầm nắm khi làm việc hoặc chơi sport.

• Tạo nền tảng an toàn và tuân thủ

  • Theo dõi dấu hiệu quá tải: đau kéo dài trên 48–72 giờ, sưng nề tăng, hoặc yếu cơ bất thường là tín hiệu cần điều chỉnh chương trình.
  • Điều chỉnh nhịp tập: tăng dần độ khó và tải trọng theo định mức thời gian và mức độ đáp ứng của người bệnh.
  • Tư vấn sinh hoạt hàng ngày: tối ưu tư thế pracy, ghế ngồi, vị trí màn hình để giảm áp lực lên khớp vai trong công việc và sinh hoạt.

• Chăm sóc và an toàn tổng quát

  • Theo dõi tác dụng phụ của thuốc và phản ứng đối với vật lý trị liệu.
  • Liên hệ bác sĩ khi có dấu hiệu nhiễm trùng, sốt, hoặc biến chứng tại nơi can thiệp.
  • Tư vấn chế độ dinh dưỡng hỗ trợ hồi phục và tối ưu hóa quá trình lành tổn thương.

Quản lý đau và giáo dục bệnh nhân

• Đánh giá đau và cá nhân hóa kế hoạch

  • Định lượng đau bằng thang từ 0–10, theo dõi mức độ ảnh hưởng đến chức năng hàng ngày và giấc ngủ.
  • Phân biệt đau đau tại khớp, đau do co thắt cơ và đau sau phẫu thuật để chọn đúng mục tiêu can thiệp.

• Chiến lược giảm đau đa mô thức

  • Điều trị phi dược lý: lạnh/ấm, nẹp cổ vai tạm thời nếu cần, nghỉ ngơi hợp lý.
  • Vật lý trị liệu và tập luyện như đã mô tả trong các giai đoạn, kết hợp với các kỹ thuật giảm đau như TENS, siêu âm trị liệu nếu phù hợp và có bằng chứng hỗ trợ.
  • Quản lý đau trong ngày làm việc: lập kế hoạch vận động, nghỉ ngơi ngắn, xen kẽ giữa hoạt động và thư giãn cơ.

• Giáo dục bệnh nhân và người chăm sóc

  • Giải thích nguyên nhân và mục tiêu hồi phục, những hạn chế cần tuân thủ và dấu hiệu cảnh báo.
  • Hướng dẫn tự chăm sóc tại nhà: cách sử dụng nẹp, bài tập tự thực hiện, cách nhận biết đau bất thường.
  • Lộ trình kỳ vọng hồi phục: thời gian trung bình, các cột mốc chức năng, và khi nào nên liên hệ lại để tái đánh giá.

• Quản lý đau lâu dài và phòng ngừa tái phát

  • Tối ưu hóa vận động vai và cơ cấu scapulohumeral để giảm nguy cơ tái phát.
  • Duy trì chương trình tập luyện định kỳ ngay cả khi đã trở lại hoạt động bình thường.
  • Tư vấn đối với người lao động hoạt động nhiều với vai để điều chỉnh kỹ thuật và tải trọng.

Theo dõi tiến triển và đánh giá kết quả

• Đánh giá lâm sàng định kỳ

  • Ghi nhận phạm vi vận động (ROM), sức mạnh cơ vai và khả năng thực hiện các hoạt động chức năng.
  • Đánh giá chất lượng cuộc sống liên quan đến vai bằng các công cụ định lượng đã được chấp thuận trong lâm sàng.

• Các chỉ số và công cụ đánh giá

  • Thang đo đau (ví dụ: VAS), thang đánh giá chức năng vai (ASES, Western Ontario Shoulder Instability Index tùy tình huống), và các bài kiểm tra chức năng cơ bản.
  • Đánh giá hình ảnh và cận lâm sàng khi có chỉ định lâm sàng để theo dõi sự phục hồi của cấu trúc khớp và mềm.

• Lập kế hoạch can thiệp tiếp theo

  • Điều chỉnh chương trình dựa trên đáp ứng cá nhân, mức độ hồi phục và yêu cầu công việc hoặc thể thao.
  • Tối ưu hóa thời gian quay lại hoạt động và hạn chế thuốc giảm đau kéo dài nếu có thể.

• An toàn và chất lượng chăm sóc

  • Đảm bảo tuân thủ nguyên tắc vô trùng và an toàn trong mọi can thiệp vật lý trị liệu.
  • Ghi nhận sự cố ngoài ý muốn và xử lý kịp thời, bảo đảm thông tin người bệnh được bảo mật và phù hợp với chuẩn y tế.

Kết bài

Viêm khớp cùng đòn vai là một tổn thương phổ biến ở vận động viên và người lao động có thói quen vận động cổ và vai mạnh mẽ. Việc tiếp cận điều trị theo nguyên tắc can thiệp tối thiểu đóng vai trò cốt lõi để tối ưu hiệu quả và giảm thời gian hồi phục. Điều này đòi hỏi một chiến lược toàn diện, tích hợp giữa thăm khám lâm sàng, đánh giá cận lâm sàng tiên tiến và lựa chọn can thiệp thích hợp ở từng mức độ tổn thương.

Trong thực hành lâm sàng, định nghĩa và sinh lý bệnh của viêm khớp cùng đòn vai giúp bác sĩ nhận diện sớm các yếu tố nguy cơ và dự đoán diễn tiến. Chẩn đoán đúng dựa trên dấu hiệu lâm sàng điển hình cùng phạm vi vận động bị giới hạn, đồng thời tận dụng các công cụ cận lâm sàng như siêu âm, MRI để đánh giá mức độ tổn thương và hoạch định kế hoạch điều trị tối ưu. Nguyên tắc điều trị tối ưu với can thiệp tối thiểu nhấn mạnh việc bắt đầu từ các biện pháp bảo tồn và vật lý trị liệu, kết hợp với các thủ thuật nội tại khớp và tiêm thuốc khi có chỉ định, nhằm giảm đau, cải thiện chức năng và ngăn ngừa biến chứng.

Ở các trường hợp tổn thương nặng hoặc tái phát, can thiệp xâm lấn tối thiểu vẫn có vai trò then chốt để tái tạo hoặc cố định khớp, đồng thời giảm thiểu rủi ro và thời gian hậu phẫu. Hồi phục chức năng và chăm sóc người bệnh đóng vai trò quyết định trong kết quả điều trị; chương trình vật lý trị liệu sau thủ thuật, quản lý đau và giáo dục bệnh nhân cần được triển khai đồng bộ để tối đa hóa hiệu quả và duy trì sự cải thiện chức năng vai qua thời gian.

Kết quả điều trị tối ưu được nhận diện qua việc tối ưu hóa sự cân bằng giữa can thiệp tối thiểu, chăm sóc nội khoa và can thiệp ngoại khoa ít xâm lấn, cùng với sự chú trọng liên tục theo dõi tiến triển và đánh giá kết quả. Dữ liệu hiện có cho thấy lợi ích của chiến lược này ở việc giảm biến chứng, rút ngắn thời gian hồi phục và cải thiện chất lượng cuộc sống người bệnh, đồng thời mở rộng cơ hội phục hồi chức năng vai trong các trường hợp phức tạp.